Pejzaże kulturowe: powiat brodnicki III

Zobacz i uwież

Nowy York, Hongkong czy San Gimigiano to miasta, w których wysoka zabudowa jest jednym z bardziej charakterystycznych elementów krajobrazu. Ale czy do tego zaszczytnego grona może należeć również Brodnica? Dzisiaj pragniemy zaprosić Was na wspólną wyprawę szlakiem wież powiatu brodnickiego. Wspólnie odkryjemy ich historię, poznamy pełnione przez nie funkcje i sięgniemy nieba.

wieże nad miastem
Widok panoramiczny na miasto i zamek w Brodnicy autorstwa Georga Friedricha Steinera z lat 1738-1745 (źródło: wikipedia.org)

Znaczna część obiektów, o których będziemy dzisiaj opowiadać, znajduje się w samej Brodnicy. Niewątpliwie najważniejszym i najbardziej charakterystycznym elementem krajobrazu miasta jest zabytkowa wieża dawnego gotyckiego zamku krzyżackiego.  Mierzy ona obecnie 54 m wysokości i jest najlepiej zachowanym elementem całego założenia zamkowego. U podstawy ma rzut zbliżony do kwadratu, by na poziomie piętra przejść do rzutu ośmiobocznego. Wieża była najwyższym elementem zamku, przewyższając trzy inne narożne konstrukcje. Architektonicznie miała demonstrować potęgę zakonu poprzez zastosowanie białych, otynkowanych blend na dwóch poziomach i tarczy herbowej z czarnym krzyżem. Niższe partie wieży również były zdobione m.in. za pomocą czarnych cegieł zendrówek odróżniających się na tle cegieł czerwonych. Wnętrze podzielone zostało na 13 kondygnacji, z czego aż trzy komory pełniły rolę więzienia i pomieszczenia straży. Kondygnacje połączone były ze sobą jedynie drabinami. Obecnie obiekt ten pełni funkcję punktu widokowego, z którego zobaczyć można malowniczą panoramę Brodnicy oraz wielu okolicznych miejscowości. 

Przez dekady majestatyczna wieża zamkowa fascynowała przybywających w te strony gości, co najlepiej poświadczają liczne pocztówki. Pokazują one nie tylko jak zmieniała się na przestrzeni lat okolica dawnego zamku, ale także jak ważnym elementem krajobrazu miasta stała się ta budowla.

Widok na wieżę zamkową w Brodnicy od strony Drwęcy / fot. KPCD

Innym charakterystycznym elementem architektury miasta jest tajemnicza wieżyczka wystająca ponad domy umiejscowione w północnej pierzei dawnego rynku. Jest ona pozostałością po ratuszu, mieszczącym się na średniowiecznym rynku brodnickim. Większą część bryły ratusza wchłonęła późniejsza zabudowa śródrynkowa, a obecnie jedynie wspomniana wieżyczka wraz z fragmentem gotyckiego szczytu budynku widoczne są w krajobrazie miasta. Wieża ratuszowa ma rzut poziomy ośmioboczny, wysokość kilkunastu metrów, a w górnej części umieszczony jest zegar. Wewnątrz niej znajdują się dwa dzwony z ok. połowy XVI w. Pierwotnie wieżyczka ta pełniła poza względami prestiżowymi również funkcję estetyczną czy obserwacyjną. Sam ratusz był dawniej siedzibą władz miejskich, ale także miejscem sprawowania sądów czy więzieniem. Pozostałości ratusza są jednym z nielicznych świadectw najstarszych dziejów miast lokacyjnego, które dało początek współczesnej Brodnicy.

Widok na wieże ratuszową wystającą ponad północną pierzeję Dużego Rynku w Brodnicy / fot. KPCD
warto zobaczyć:
wieże do miasta

Następne dwie wieże były elementem fortyfikacji miejskich: Wieża Mazurska oraz Brama Chełmińska. Obie budowle były składowymi murów miejskich wybudowanych w latach 1310-1340. Obok trzeciej, niezachowanej, Bramy Grudziądzkiej strzegły wjazdów do średniowiecznego miasta. Droga łącząca obie bramy stanowiła główną oś, wokół której rozwijało się miasto. Była ona częścią większego traktu łączącego Mazowsze z ziemią chełmińską oraz Pomorzem Gdańskim.

Wieża Mazurska zlokalizowana jest w południowej części miasta lokacyjnego. Była ona częścią konstrukcji stanowiącej wjazd bramny. Zbudowana została w przyziemiu na planie kwadratu, który na wysokości pierwszego piętra przechodzi w ośmiobok. Mierzy ona 30 m wysokości i wykonana została z wypalanej cegły. Miejsce to dawniej pełniło funkcję hotelową, obecnie zaś służy jako punkt informacji turystycznej oraz siedziba oddziału PTTK.

Wieża Mazurska w Brodnicy / fot. KPCD

Brama Chełmińska jest jedną z najlepiej zachowanych konstrukcji bramnych z terenu dawnego władztwa zakonu krzyżackiego. Położona jest w północnej części miasta lokacyjnego. Zbudowana jest na planie kwadratu, ze szczytami schodkowymi, ze sterczynami i półkoliście zamkniętymi tynkowanymi blendami. Brama posiada stropy drewniane, dach dwuspadowy z dachówką. Posiada także częściowo zachowaną szyję bramną. W wejściu znajduje się zrekonstruowana współcześnie drewniana brona (krata). Przez stulecia pełniła głównie funkcję militarną oraz komunikacyjną. W XIX w. użytkowana jako więzienie, a w latach 70-tych, wraz z przylegającą kamieniczką adaptowana została na potrzeby oddziału Muzeum w Brodnicy. Obecnie w Bramie Chełmińskiej mieści się galeria, zaś w przyległej kamieniczce na Małym Rynku sale wystaw czasowych.

Brama Chełmińska w Brodnicy / fot. KPCD
wieże do nieba

Charakterystycznymi elementami krajobrazu wielu miast są wieże kościołów. Nie inaczej jest w przypadku Brodnicy. W tym przypadku na uwagę zasługuje zwłaszcza kościół parafialny pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej. Świątynia powstała w XIII w. i w pierwotnym założeniu miała mieć dwie wieże, wieńczące zachodnią fasadę kościoła. Plany te jednak nie zostały zrealizowane i ostatecznie powstała jedynie wieża południowa, wybudowana w roku 1370 r. Podwyższona została w roku 1485 i ostatecznie osiągnęła wysokość 50 m. Zamiast przęsła międzywieżowego i północnej wieży wzniesiono natomiast dwie niskie przybudówki. W ten sposób zatarciu uległ symetryczny projekt kościoła, ale jego bryła nabrała oryginalnego, niepowtarzalnego kształtu. Wieża północna została zbudowana na planie czworobocznym o wymiarach 8,5 x 8,9 m. Otrzymała ona stosunkowo prostą elewacje, zdobioną blendami jedynie na poziomie dwóch najwyższych kondygnacji, gdzie oflankowały wąskie, uskokowe otwory okienne. Wieże wieńczy krenelaż zdobiony tarczami herbowymi. Środkowa część elewacji wieży nie była zdobiona. Natomiast na parterze umieszczono dwukondygnacyjną kaplicę z wielobocznym prezbiterium wysuniętym na południe, z rozbudowanym portalem zachodnim i emporą otwierającą się na nawę. W czasach średniowiecza parafia św. Katarzyny była w posiadaniu relikwii Krzyża Świętego, które przechowywano właśnie w kaplicy pod tą wieżą. W 1998 r. na jednej z przypór wieży umieszczona została tablica upamiętniająca początki świątyni oraz miasta lokacyjnego.

Wieża i kaplica podwieżowa kościoła pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Brodnicy / fot. KPCD

Na uwagę zasługuje również kościół filialny pw. Matki Bożej Królowej Polski, którego budowę rozpoczęto w 1827 r. Jest to budynek późnoklasycystyczny z wieżą znajdującą się po wschodniej stronie świątyni. Przez dekady służył on społeczności ewangelickiej aż do 1945 r. Po drugiej wojnie światowej kościół został przejęty przez kościół katolicki i stał się filią lokalnej fary. Wieża znajduje się centralnie w osi dłuższej świątyni od strony wschodniej. Do wysokości nawy głównej wraz ze szczytem dachu zbudowana jest na planie kwadratu, wyżej ośmioboczna, przekryta hełmem, zwieńczonym kulą z krzyżem. Od XIX w. wieża stała się jednym z bardziej charakterystycznych elementów architektury przyrynkowej.

Duży Rynek w Brodnicy oraz zachodnia pierzeja zabudowań wraz z kościołem filialnym pw. Matki Boskiej Królowej Polski / fot. KPCD
wieże do zużytku

Inną kategorią wież brodnickich są zabytki techniki, a mianowicie wieże ciśnień. Pierwsza z nich zbudowana została w 1905 r. i pełniła funkcję miejskiej wieży wodociągowej. położona jest w południowej części miasta, przy ulicy Podgórnej 27 (obecnie za stacją paliw). Miała przed rozbiórką w 2006 r.  około 24 m wysokości, a po niej została zredukowana o kilka metrów. Podstawa ma kształt ośmiokąta, którego przeciwległe boki oddalone są od siebie o około 10 metrów. Stoi w otwartym terenie, na brzegu kilkumetrowej skarpy, zwanej niegdyś Górą Wisielców, opadającej w stronę  Drwęcy. Do 1985 r. była podłączona do miejskiej sieci wodociągów, ale w końcowym okresie pełniła już tylko rolę awaryjną. W bezpośrednim sąsiedztwie wieży funkcjonowało do lat 90. XX w. targowisko wiejskie. Obecnie w jego miejscu stoi stacja paliw.

Miejska wieża ciśnień w Brodnicy w 2006 r. przed rozbiórką górnej kondygnacji / za: wikipedia.org

Druga podobna konstrukcja położona jest w północnej części Brodnicy w pobliżu ulicy Świerkowej. Wybudowana w 1953 r. żelbetonowa, z ceglanym wypełnieniem ścian wieża wykorzystywana była przez kolej. Wieża składa się z trzech ustawionych na sobie, różnej średnicy i wielkości cylindrów, nakrytych kopułowym dachem. Pierwszy z cylindrów, o najmniejszym promieniu i najwyższy – murowany z cegły na cementowej zaprawie, mieści klatkę schodową z kręconymi, schodami, Kolejne cylindry wsparte na sześciu żelbetowych, prostokątnych w przekroju filarach. Obecnie obiekt nie jest wykorzystywany i ulega stopniowej dewastacji.

Kolejowa wieża ciśnień w Brodnicy / za: wikipedia.org
wieże z sąsiedztwa

Poza Brodnicą znajdziemy wiele kościołów, które posiadały wieże dominujące nad okolicznymi zabudowaniami. Ze względu na swoją niezwykłą formę i architektoniczną smukłość na szczególne wyróżnienie zasługuje wieża kościoła pw. św. Wojciecha w Jabłonowie-Zamku. Świątynia ta wraz z pobliskim zamkiem-pałacem jest niezwykłym przykładem architektury neogotyckiej typu angielskiego. Pałac wyróżnia się zarówno układem wnętrz jak i bryłą z charakterystycznymi wieżami o różnych kształtach i wysokościach, zwłaszcza okrągłe w stylu angielskim, zwieńczone krenelażem. Najwyższa z nich zwieńczona jest w narożnikach iglicami w formie wieżyczek.

Kościół pw. św. Wojciecha w Jabłonowie-Zamku / fot. KPCD
Fragment rezydencji typu angielskiego z Jabłonowa-Zamku / fot. KPCD

Interesującą formę architektoniczną ma również kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Górznie. Jest to świątynia XVIII – wieczna powstała w miejscu starszego obiektu. Kościół ma jest budowlą jednonawową, dwuwieżową, reprezentującą styl klasycystyczny. Fasada obiektu jest skromnie dekorowana, lecz o monumentalnej i wertykalnej formie. Okna w niej są pionowe, umieszczone w szerszych wnękach rozmieszczonych zarówno na fasadzie, jak i na obydwu wieżach. Same wieże kościoła osiągają wysokość 24 metrów i zwieńczone są krzyżami z dwóch skrzyżowanych belek, typowymi dla bożogrobców, którzy przez stulecia administrowali parafią. Również nad głównym wejściem wymalowany został medalion z krzyżem zakonu, którego przedstawiciel był fundatorem świątyni.

Fasad kościoła pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Górznie / fot. KPCD
wieże z widokiem

Osobną formą wież są punkty widokowe. Pozwalają one odkrywać piękno Pojezierza Brodnickiego, pełnego pięknych jezior i lasów. Dolinę meandrującej Drwęcy podziwiać można z drewnianej wieży widokowej na terenie Rezerwatu „Bagiennej Doliny Drwęcy” w Bobrowiskach. Natomiast spokojne tafle jezior można obserwować z wież widokowych w Chojnie oraz Wądzynu.

Widok z wieży widokowej w Chojnie / za: bobrowo.org.pl
widok na wieże

Kulturowy krajobraz Brodnicy w sposób szczególny tworzą wysokie bryły wież, często mające średniowieczny rodowód. Są to zarówno obiekty o charakterze obronnym, elementy świątyń, ale także współczesne zabytki techniki. Są one nie tylko świadectwem znaczenia i prestiżu danej instytucji czy wiary, ale także dziełem artystycznym czy przejawem kreatywności i wiedzy dawnych mieszkańców tych ziem. Inspirują one również przy podejmowaniu współczesnych działań kulturalnych, czego najlepszym dowodem jest hasło i program Nocy Muzeów 2023 odbywającej się w Brodnicy.

warto zobaczyć:
Sprawdź też inne szlaki dziedzictwa powiatu brodnickiego:

Ta strona korzysta z ciasteczek. Dalsze korzystanie ze strony oznacza, że zgadzasz się na ich użycie.