Pejzaże kulturowe: powiat wąbrzeski IV

Z cegły i kamienia

Obszar obecnego powiatu wąbrzeskiego i najważniejsze jego zabytki bardzo ściśle wiążą się z obecnością na tych ziemiach w okresie średniowiecza zakonu krzyżackiego. Wbrew jednak dość powszechnej i stereotypowej opinii, Krzyżacy to nie tylko rycerze, zamki i wojny, ale także duchowni i kościoły. Gotyckich świątyń z okresu krzyżackiego na ziemi chełmińskiej i zorganizowanej tu dawniej diecezji chełmińskiej zachowała się zdecydowana większość, a w tym miejscu postaramy się zaprezentować te, które współtworzą krajobraz powiatu wąbrzeskiego.

Apostołowie w Wąbrzeźnie

Rozpocząć wypada od jedynej miejskiej świątyni w stylu gotyckim w powiecie, tj. wąbrzeskiego kościoła pw. św. Apostołów Szymona i Judy Tadeusza, stanowiącego współcześnie Sanktuarium Matki Bożej Brzemiennej. Został on zbudowany w I poł. XIV w. z inicjatywy biskupów chełmińskich, a z najstarszych zabytków w nim się znajdujących uwagę przyciąga granitowa kropielnica, prawdopodobnie z XIII w. i odrestaurowana rzeźba Matki Bożej z Dzieciątkiem z ok. 1500 r., wcześniej będące na wyposażeniu zamku biskupiego w Wąbrzeźnie.

Sanktuarium Matki Bożej Brzemiennej, fot. KPCD

Zdjęcia z Sanktuarium Matki Bożej Brzemiennej, fot. KPCD

Św. Jerzy w Niedźwiedziu

Gotyckie świątynie są wizytówką gminy Dębowa Łąka. Jeszcze na przełomie XIII i XIV w. zbudowany został kościół pw. św. Jerzego w Niedźwiedziu, do którego dobudowano później także wieżę. Świątynia przynajmniej dwukrotnie niszczona była w trakcie wojen polsko-krzyżackich z 1410 i z lat 1454-1466. Z najstarszego okresu istnienia kościoła zachowała się granitowa kropielnica i drzwi do zakrystii. Będąca niegdyś elementem wyposażenia Pieta z XV w., a także płaskorzeźba św. Weroniki z 1400 r. i XV-wieczny krucyfiks, znajdują się zaś w zbiorach muzealnych.

Kościół w Niedźwiedziu, fot. KPCD

Kościół w Niedźwiedziu, fot. KPCD

Wokół Dębowej Łąki

Z XIV w. pochodzą też następne gotyckie świątynie z omawianej gminy: kościół pw. św. Jakuba Apostoła w Wielkich Radowiskach, przebudowywany na przełomie XIV i XV w., kościół pw. św. Bartłomieja w Kurkocinie, w którym zachowały się także średniowieczne zabytki, tj. rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem z pierwszej połowy XIV w. i rzeźba św. Diakona z ok. 1500 r. oraz uchodzący za jeden z najpiękniejszych kościołów ziemi chełmińskiej, kościół pw. św. Małgorzaty w Łobdowie, z dwoma średniowiecznymi kropielnicami granitowymi i późnogotyckim krucyfiksem. Również na XIV w. datowany jest kościół pw. św. Apostołów Piotra i Pawła w Dębowej Łące, którego nie ominęły działania wojen polsko-krzyżackich, jednak po spaleniu w 1410 r. jeszcze w pierwszej połowie tego stulecia został on odbudowany.

 

Z Łobdowa pochodził błogosławiony Jan Łobdowczyk, XIII-wieczny franciszkanin i mistyk związany z klasztorami w Toruniu i Chełmnie.

Kościół w Kurkocinie, fot. KPCD

Kościoły w Łobdowie, Dębowej Łące i Kurkocinie, fot. KPCD 

wokół płużnicy

Wiejskie kościoły gotyckie spotykamy także na obszarze gminy Płużnica. W samej Płużnicy możemy podziwiać sięgający początków XIV w. kościół pw. św. Małgorzaty, z bardzo cennym średniowiecznym krucyfiksem oraz granitową kropielnicą. Od średniowiecznej bryły budowli wyraźnie odstaje wieża, dobudowana w latach 70. XX w.

Na czternaste stulecie datowane są także kościoły pw. św. Jana Chrzciciela w Nowej Wsi Królewskiej, z również dobudowaną w późniejszym czasie wieżą oraz pw. św. Michała Archanioła w Błędowie, z zachowaną średniowieczną granitową kropielnicą. Kościół w Błędowie spłonął niemal doszczętnie w 1923 r., został jednak szybko odbudowany na bazie średniowiecznych fundamentów.

Kościół w Płużnicy, fot. KPCD

Kościoły w Nowej Wsi Królewskiej i Błędowie, fot. KPCD

Wokół ryńska

W gminie Ryńsk najstarszy jest kościół pw. św. Marii Magdaleny w Orzechowie, którego budowę datuje się jeszcze na koniec XIII w. i w którym możemy podziwiać pamiętającą najstarsze dzieje świątyni kropielnicę. Z pierwszej połowy XIV w. pochodzą natomiast kościół parafialny pw. św. Apostołów Piotra i Pawła w Zieleniu oraz kościół pw. św. Wawrzyńca w Ryńsku. W pierwszym z nich uwagę przykuwa polichromia gotycka z II poł. XIV w. Z okresu średniowiecza pochodzą również znajdujące się tam figury św. Magdaleny i św. Krzysztofa. Z kolei do najstarszych elementów wyposażenia kościoła w Ryńsku należy granitowa kropielnica i XV-wieczny dzwon.

Dzwon z ryńskiego kościoła, fot. KPCD

Kościoły w Orzechowie i Ryńsku, fot. KPCD

zagubione w historii

Specyficznie potoczyły się losy XIV-wiecznego kościoła we Wroniu. Po  zniszczeniach z okresu wojen szwedzkich podstawę nadbudowano tworząc w środku spichlerz. W XX w. obiekt zaadaptowano na klub. Obecnie budynek nie jest użytkowany.

W średniowieczu istniały poza tym kościoły w Trzcianie i Jarantowicach (tu funkcjonuje od XVIII w. piękny kościół drewniany), które jednak po prawdopodobnym zniszczeniu w okresie wojny trzynastoletniej (1454-1466) nigdy już nie zostały odbudowane. W XVII wieku ruiną był już również nieistniejący kościół w Wałyczu, który także posiadał średniowieczną metrykę.

Nieużytkowany budynek we Wroniu, fot. KPCD
Pamięć budynków

Wspomniane zabytki mają wiele cech wspólnych. Niemal wszystkie są jednonawowe i budowane w charakterystyczny dla tamtego rejonu i czasów sposób: z kamienia polnego i cegły. Powstawały głównie w pierwszej połowie XIV w., choć najstarsze z nich datowane są już na schyłek wcześniejszego stulecia. Nie omijały ich niestety wojny i idące za nimi grabieże i zniszczenia, a następnie odbudowy i przebudowy. Mimo tych trudnych doświadczeń w większości nie zatraciły one jednak swojej urody. Tylko w nielicznych zachowały się pojedyncze średniowieczne zabytki ruchome. Obecnie dominuje w nich wystrój z późniejszych epok, tworząc stylistyczną mozaikę obrazującą wielowiekową historię tych miejsc.

Kościół w Dębowej Łące, fot. KPCD

Gotyckie kościoły powiatu wąbrzeskiego to tylko część wyjątkowych w skali kraju, głównie wiejskich kościołów dawnej diecezji chełmińskiej. Na pierwszy rzut oka wydaję się bardzo podobne, potrafią jednak zachwycić detalami, prostotą i harmonijnym dopełnieniem wiejskiego krajobrazu.

Do podziwiania tych niewielkich świątyni zachęca oddział PTTK w Grudziądzu, który ustanowił Regionalną Odznakę Krajoznawczą „Szlakiem kościołów gotyckich ziemi chełmińskiej”.

W poszukiwaniach perełek gotyckiej architektury sakralnej może również pomóc aplikacja „Atlas kościołów gotyckich Ziemi Chełmińskiej”, która była częścią pracy magisterskiej Jarosława Czerepowickiego w Katedrze Geomatyki i Kartografii Wydziału Nauk o Ziemi UMK w Toruniu.

Entuzjastą gotyckiej spuścizny ziemi chełmińskiej jest także prof. Dariusz Dąbrowski z Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy. Zrealizował on m.in. projekt  „Kultura w sieci – Wiejskie kościoły gotyckie ziemi chełmińskiej”, sfinansowany ze stypendium Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. 

wąbrzeski szlak kościołów
  1. Błędowo
  2. Dębowa Łąka
  3. Jarantowice
  4. Kurkocin
  5. Łobdowo
  6. Łopatki
  7. Niedźwiedź
  8. Nowa Wieś Królewska
  9. Orzechowo
  10. Osieczek
  11. Płużnica
  12. Ryńsk
  13. Trzciano
  14. Wielkie Radowiska
  15. Wronie
  16. Zieleń
Sprawdź też inne szlaki dziedzictwa powiatu Wąbrzeskiego:

Ta strona korzysta z ciasteczek. Dalsze korzystanie ze strony oznacza, że zgadzasz się na ich użycie.