Pejzaże kulturowe: powiat rypiński III

Wszystkiego dobrzyńskiego

Mieszkańcy ziemi dobrzyńskiej nie bez przyczyny określają swoją małą ojczyznę „dobrą ziemią“. Jest to kraina z ciekawą historią i atrakcyjną przyrodą. Miano „dobrej ziemi” wywodzi się od dobrych ludzi, dla których przeszłość i dobrzyńskość stanowi cenną wartość, wyznacznik własnej tożsamości i napęd do działania dla kolejnych pokoleń. Zapraszamy do zapoznania się z „dobrą ziemią“, „dobrzyńskością“ i działalnością kulturalną osób oraz instytucji działających na rzecz swojej małej ojczyzny. 

między rzekami

Naturalnymi granicami ziemi dobrzyńskiej są cztery rzeki – Wisła, Drwęca, Pissa i Skrwa. Jest to kraina z czterema urokliwymi miasteczkami – Lipnem, Rypinem, Golubiem-Dobrzyniem i Dobrzyniem nad Wisłą. Obecnie ze względu na podział administracyjny ziemia dobrzyńska leży głównie na terenie województwa kujawsko-pomorskiego (powiat golubsko-dobrzyński, lipnowski, rypiński i toruński). Jednak niewielki skrawek znajduje się w powiecie sierpeckim i płockim w województwie mazowieckim. 

Powierzchnia omawianej krainy jest niewielka. Mimo to posiada ciekawą przeszłość. W XI wieku pojawią się pierwsze wzmianki o Dobrzyniu jako grodzie obronnym. Zaś już w XII-XIII wieku kształtuje się struktura administracyjna całej ziemi dobrzyńskiej, a także następuje lokacja pierwszych miast.

Późniejsze konflikty polsko-krzyżackie spowodowały zastój ekonomiczno-społeczny. Okres od końca XV do początku XVII wieku był czasem względnego spokoju, a wyznaczone granice wzdłuż Wisły i Drwęcy przyczyniły się to rozkwitu gospodarczego. Podobnie jak cały obszar ówczesnego państwa polskiego, ziemia dobrzyńska, popadła z ruinę w trakcie najazdów szwedzkich. W wyniku drugiego rozbioru ziemia ta trafiła pod panowanie pruskie. Następnie, po kongresie wiedeńskim w roku 1815 znalazła się w granicach Królestwa Polskiego. W XIX wieku na omawianym terenie przebiegały ważne walki powstańcze (np. Nietrzeba, Osówka, Koziołek, Okalewo lub Polesie) .

Ziemia dobrzyńska (Źródło: A. Błachowski, Materiały do historii i rekonstrukcji chłopskich ubiorów ziemi dobrzyńskiej, Toruń-Rypin 2019, s. 17).
Ziemia dobrzyńska na „Mapie poglądowej Królestwa Polskiego” autorstwa Jadwigi Wójcickiej, Warszawa 1885 (Źródło: polona.pl).

W 1918 roku ziemię dobrzyńską opuszczają wojska okupacyjne. W 1920 roku takie miasta jak  Rypin, Bobrowniki, Skępe, Lipno i Dobrzyń zostaje zajęte przez bolszewików. W okresie międzywojennym rozpoczęto odbudowę miast i wiosek ziemi dobrzyńskiej – kształtowano nowe struktury administracyjne i instytucjonalne. Rozpoczęto parcelację majątków poniemieckich i osadnictwo polskiej ludności. Wybuch wojny światowej rozpoczął gehennę dla wielu mieszkańców ziemi dobrzyńskiej. Władze okupacyjne terroryzowały i mordowały głównie miejscową inteligencję. Ludność cywilna doświadczyła licznych represji, a część została zmuszona do opuszczenia własnych domów. W styczniu 1945 roku okupanci opuścili ziemię dobrzyńską. Rozpoczął się nowy etap w historii Polski. W 1975 roku ziemia dobrzyńska została podzielona pod względem administracyjnym na trzy różne organizmy – województwo toruńskie, włocławskie i płockie. Dopiero po reformie z 1999 roku niemal cały obszar ziemi dobrzyńskiej znalazł się w granicach jednego województwa. 

Atmosfera miasta pogranicznego na początku XX wieku. Rypin w 1914 roku (Źródło: fotopolska.eu).
historie z tej ziemi

Dzieje ziemi dobrzyńskiej od XIX wieku do czasów współczesnych wzbudzają zainteresowanie wśród badaczy i regionalistów. Opisywali ją między innymi Oskar Kolberg, Aleksander Petrow, Gustaw Zieliński, Teresę Karwicką, Mirosława Krajewskiego czy Aleksandra Błachowskiego.

 

Album wydany w 1908 roku w Lipnie: https://polona.pl/item/album-ziemi-dobrzynskiej,NzM3OTU4MjE/55/#info:metadata

Wydawnictwa o ziemi dobrzyńskiej

Aktualnie wszelkiego rodzaje prace badawczo-popularyzatorskie prowadzone są przez regionalistów, pracowników instytucji kultury i organizacji pożytku publicznego z rejonu ziemi dobrzyńskiej. Zakresu ich działalności nie sposób opisać. Są to konkursy, warsztaty, wystawy, troska o zabytki oraz cmentarze, wycieczki, lekcje i wykłady dla różnych grup wiekowych. Oto przykłady instytucji, które realizują powyższe działania:

Laureaci konkursu historycznego „Ziemia Dobrzyńska i jej wybitni mieszkańcy“. Konkurs jest organizowany przez Stowarzyszenie Gmin Ziemi Dobrzyńskiej (źródło: https://www.facebook.com/zswazowna)
Koncert z okazji Roku Poli Negri w Województwie Kujawsko-Pomorskim w Lipnie (źródło: https://www.facebook.com/Lipnowskie-Towarzystwo-Kulturalne-im-Poli-Negri-140532709340369)
Lekcja „Szkolnictwo na Ziemi Dobrzyńskiej od poł. XIX w. do 1970 roku“ w Muzeum Ziemi Dobrzyńskiej w Rypinie (źródło: https://www.facebook.com/muzeum.rypin.eu)
Historyczne nagrobki z przełomu XIX i XX wieku na nekropolii rypińskiej (źródło: https://www.facebook.com/muzeum.rypin.eu)

W 2021 roku powstała aplikacja „Rypin na ścieżkach do niepodległości“. Za jej pośrednictwem można poznać urywki historii Rypina, miejsc i ludzi związanych z tym miasteczkiem:

ludowy czy lud-nowy?

Każdy region swój strój ludowy mieć musi! Wieloletnie starania „dobrych ludzi“ i analizy materiałów tekstowych i ikonograficznych doprowadziły do odtworzenia chłopskich ubiorów Dobrzyniaków z XIX/XX wieku. Prezentacja nastąpiła w 2016 roku w Świetlicy Wiejskiej w Sosnowcu. To tam  zaprezentowane zostały po raz pierwszy zrekonstruowane stroje ludowe z ziemi dobrzyńskiej. Współcześnie powraca pewnego rodzaju moda na „strój ludowy“ jako element odróżniający poszczególne regiony. Strój dobrzyński pojawia się coraz częściej na uroczystościach i wydarzeniach lokalnych.

 

Zespół KGW Mokowianki w stroju dobrzyńskim (fot. https://www.facebook.com/muzeum.rypin.eu).
Odpust Matki Bożej Różańcowej w Rypinie. Panie w asyście procesyjnej w stroju dobrzyńskim (źródło: https://www.facebook.com/muzeum.rypin.eu)

Strój dobrzyński na ekspozycji w Muzeum Ziemi Dobrzyńskiej w Rypinie / fot. KPCD

Poza strojem ludowym Dobrzyniacy szczycą się wzorem munduru wojewódzkiego. W XVIII wieku Sejm Rzeczypospolitej wprowadził tzw. „mundury wojewódzkie“. Dobrzyniacy jako swój wyznacznik wybrali amarantową barwę kontusza z błękitnymi wyłogami i złotym szlifem. Od tego czasu uczestnicy sejmików ziemskich i walnych zobligowani byli pojawiać się w „mundurach”. 

Członkowie Dobrzyńskiego Towarzystwa Naukowego w mundurach wojewódzkich (Źródło: http://dtnrypin.pl/)
Lekcja historii regionalnej w Przedszkolu Zielona Kraina w Krojczynie w Mundurze Wojewódzkim Ziemi Dobrzyńskiej (źródło: https://www.facebook.com/people/Stowarzyszenie-Gmin-Ziemi-Dobrzy%C5%84skiej/100064837562439/).
Dobrzyniacy na I Kongresie Regionalistów Województwa Kujawsko-Pomorskiego, 2022 r. (źródło: https://www.sgzd.com/region2022/).
dobrze upieczone

W okresie jesienno-zimowym, a w szczególności na świętego Marcina na obszarze całego województwa kujawsko-pomorskiego popularyzowana jest tradycja przyrządzania i spożywania gęsiny. Współcześnie jest to szczególny produkt kulinarny (turystyczny).

Dawniej hodowla gęsiny na ziemi dobrzyńskej była powszechna wśród wielu tutejszych gospodarzy. Często była jedynym źródłem mięsa oraz pierza. Gęsinę wykorzystywano na własne potrzeby, ale również przeznaczano na sprzedaż podczas jarmarków i targów. Ostatnie badania etnograficzne dot. ziemi dobrzyńskiej ujawniły, że hodowla gęsi niemal całkowicie zanikła. Zachowała się jedynie pamięć o gęsinie. Aktualnie szczególnie interesujące są próby odtworzenia tradycji chowu, a także przyrządzania gęsiny. Coraz częściej pojawia się informacja o „gęsi rypińskiej“, która dawniej była pewną odmianą gęsi wodnej występującej na ziemi dobrzyńskiej. Na przykład w 2021 roku w ramach „Festiwal gęsi na św. Marcina najlepsza gęsina z Rypina“ przeprowadzono warsztaty kulinarne podczas, których przygotowywano potrawy z gęsi, zachęcając do powrotu do tej tradycji i tych hodowli.

Warsztaty kulinarne (źródło: https://www.facebook.com/muzeum.rypin.eu)
Warsztaty kulinarne (źródło: https://www.facebook.com/muzeum.rypin.eu)
dobrze powiedziane

Co dokładnie kryje się za „dobrzyńskością“? Jakie ma ona znaczenie dla mieszkańców tego terenu? Zapewne dla każdego mieszkańca „dobrej ziemi“ oznacza co innego, całkiem subiektywnego. Dla jednego będzie to organizacja lub udział w wydarzeniach kulturalnych, opowieści dziadków lub rodziców, otaczający krajobraz, czy potrawy z dzieciństwa, dla innych będzie to poczucie i aspiracje wspólnego dążenia do poprawy aktualnych warunków życia w okolicy lub inne elementy życia codziennego/odświętnego postrzegane jako własne, „dobrzyńskie“. Różnorodność tego postrzegania pomaga działać w różnych dziedzinach. Jedną z nich jest działalność literacka (poetycka) Dobrzyniaków. 

Ziemia Dobrzyńska

Dobrzy ludzie tu mieszkają

obok niezbyt dobrych jak wszędzie

i dobrze

słońce się tu kąpie w trzystu czterdziestu czterech jeziorach

że nie wspomnę o bagnach stawach sadzawkach kałużach

i baliach na deszczówkę

 

potyka się wiatr o małe wzgórza i parowy moreny drumliny

gładzi ostatnie strzechy słomiane

cichnie w zagajnikach

szemrze w grądach

leniwie sączą się drobne

strumyki by wraz ze Skrwą Mienią i Drwęcą

wyciągnąć ręce do Bałtyku

 

wznoszą się tu jeszcze przedpiastowskie wzgórza grodowe

i piastowskie miasta Władysławów

pojagiellońskie wsie

gdzie szlachta bliższa jakoś chłopskiej biedzie

świątynie o posmaku gotyku

ale jak i klasztory – baroku

pełne modlitw do Bolesnej

czy Skępskiej Matki

o urodzaj czy odpuszczenie win

 

ziemia co szczyci się kobietą

która uczyć się chciała wbrew prawu

i taką co się zamieniła w gwiazdę

za oceanem mówiąc wzrokiem w kamerę

mężem co poezji ziarno zawiózł na Sybir

a też na Wyspy

 

i przywiózł by je inni tutaj ponieśli

chłopcem co nauczył się pierwszych min i gestów

nad Mienią

by je na deskach w stolicy pokazać

człowiekiem co chciał się uczyć

i zaszedł daleko i takim co nie chciał się uczyć

i zaszedł daleko

 

ziemia na której nie stoi żadna fabryka

a chmury i tak są pełne łez

 

ziemia gdzie się urodziłem

gdzie śmiać się nauczyłem

i płakać

 

Dariusz Chrobak, Potok słów, Toruń 2006.

Źródło: Wróbel Adam, O historycznych opisach ziemi dobrzyńskiej oraz motywach dobrzyńskich w znanych utworach literackich wybitnych twórców, [w:] Województwo kujawsko-pomorskie w perspektywie rozwoju lokalnego i regionalnego – problemy teorii i praktyki, (red.) Andrzej Potoczek, Toruń–Bydgoszcz 2019, s. 122-155.

Bobrowniki, Grodzeń, Bogucin,

Dulsk, Ciepień, Działyń, Bolesławice,

Skrwilno, Skępe, Dobrzejewice,

Kochoń, Balin, Krojczyn, Chalin,

Ugoszcz, Nadróż, Nasiegniewo,

Wąpielsk, Wolęcin, Wichowo,

 Rachcin, Rembielin, Radomin,

Rypin, Paprotki, Popowo,

Kikół, Lipno, Fabianki,

Świętosław, Strachoń, Świedziebnia,

Zbójno, Tupadły, Zbytkowo,

Łapinóż, Złotoryja, Zębowiec,

Szafarnia, Kulin, Karnkowo,

Jastrzębie, Jasień, Jankowo,

 

Kamień Kotowy, Kamień Kmiecy,

Koziróg, Lubicz, Ligowo,

Łochocin, Łążyn, Łaszewo,

Chlebowo, Gnojno, Kobrzyniec,

Makowiec, Mierzynek, Młyniec,

Moszczonne –

Obory, Obrowo, Opalenica,

Strzygi, Szpetal Górny, Klonowo,

Ostrowite, Sudragi, Chełmica,

Sokołowo, Zaduszniki, Tłuchowo,

Trąbin, Tadajewo, Witoszyn,

Wilczewo, Złotopole, Babiec,

Osówka, Polichnowo –

 

Gójsk, Grochowalsk, Nowogród, Rybitwy, Żuchowo, Żerniki, Lubowiec,

Sadłowo, Sumin, Szpiegowo,

Lenie Wielkie, Lenie Małe,

Czermin,

Czumsk!

 

Rzeki: Skrwa, Rypienica i Mień.

Na północy Dobrzyń nad Drwęcą,

na południu Dobrzyń nad Wisłą,

jak noc i dzień.

 

Jerzy Pietrkiewicz, Pochwała Ziemi Dobrzyńskiej, 1981

Źródło: Wróbel Adam, O historycznych opisach ziemi dobrzyńskiej oraz motywach dobrzyńskich w znanych utworach literackich wybitnych twórców, [w:] Województwo kujawsko-pomorskie w perspektywie rozwoju lokalnego i regionalnego – problemy teorii i praktyki, (red.) Andrzej Potoczek, Toruń–Bydgoszcz 2019, s. 122-155.

dobrzy ludzie

Opowiadając o Dobrzyniakach należy wspomnieć kilka wybitnych postaci związanych z ziemią dobrzyńską, których koleje losów rozrzuciły po świecie. Na emigracji znaleźli uznanie i osiągali sukcesy w dziedzinach sztuki i nauki.

Pola Negri  – aktorka

Urodziła się w 1897 roku. Od dziecka przejawiała talent aktorski. Zadebiutowała w teatrze w wieku piętnastu lat rolą Anieli w Ślubach Panieńskich w warszawskim Teatrze Małym, natomiast w filmie w 1914 r. w Niewolnicy zmysłów. W 1917 r. wyjechała do Berlina, a następnie do Hollywood. W Stanach Zjednoczonych szybko została gwiazdą kina niemego. Zmarła w 1987 roku w San Antonio w Teksasie.

Jerzy Pietrkiewicz – poeta, tłumacz, badacz literatury

 

Urodził się 29 września 1916 roku w Fabiankach. Po ukończeniu Gimnazjum im. Ks. Jana Długosza we Włocławku rozpoczął studia w Warszawie. Po wybuchu wojny wyjechał do Wielkiej Brytanii. Dzięki otrzymanemu stypendium rozpoczynał studia na uniwersytecie w St. Andrews, a następnie w King’s College w Londynie. W 1947 roku uzyskał tytuł doktora z zakresu poezji. Następnie pracował jako profesor literatury polskiej na angielskich uniwersytetach. Pisał w języku polskim i angielskim. Zmarł 26 października w 2007 roku w Londynie.

Roger Zelazny – pisarz

Urodził się 13 maja 1937 w Stanach Zjednoczonych. Jego ojciec pochodził z Rypina, który na początku XX wieku opuścił, emigrując do Stanów Zjednoczonych Ameryki. Roger Zelazny ukończył studia w Uniwersytet Columbia w Nowym Jorku. W latach 50 rozpoczął publikować swoje pierwsze opowiadania, a dekadę później zadebiutował tekstem „Jego wielki wyścig”. Zasłynął jako twórca „Nowej Fali Science fiction”. Zmarł w 1995 roku.

Ivor Mairants – muzyk, gitarzysta

Urodził się w 1908 roku w Rypinie. Podobnie jak wielu innych mieszkańców ziemi dobrzyńskiej na początku XX wieku rodzina przyszłego wirtuoza gitary wyjechał w celu poprawy jakości własnego życia. Przybyli do Anglii. Tam młody Ivor szybko stał się znanym gitarzystą. Z czasem uznany został za jednego z najpopularniejszych muzyków Wielkiej Brytanii. Zmarł w 1998 roku w Londynie

W 2021 roku podjęto decyzję, że Ivor Mairants będzie patronem studia nagrań Rypińskiego Domu Kultury.

Mieszkańcy ziemi dobrzyńskiej nie zapominają o swoich rodakach. Regularnie organizowane są spotkania, prelekcje na temat twórczości tych osób. Szczególnym przykładem może być cykl wydarzeń związanych z Rokiem Poli Negri w województwie kujawsko-pomorskim w 2022 roku.

Literatura

Szalkowski Andrzej, Lokalny wymiar tożsamości terytorialnej [w:] Województwo kujawsko-pomorskie w perspektywie rozwoju lokalnego i regionalnego – problemy teorii i praktyki, (red.) Andrzej Potoczek, Toruń–Bydgoszcz 2019, s. 165-174.

Wróbel Adam, O historycznych opisach ziemi dobrzyńskiej oraz motywach dobrzyńskich w znanych utworach literackich wybitnych twórców, [w:] Województwo kujawsko-pomorskie w perspektywie rozwoju lokalnego i regionalnego – problemy teorii i praktyki, (red.) Andrzej Potoczek, Toruń–Bydgoszcz 2019, s. 122-155.

Błachowski A., Materiały do historii i rekonstrukcji chłopskich ubiorów ziemi dobrzyńskiej, Toruń-Rypin 2019.

Sprawdź też inne szlaki dziedzictwa powiatu rypińskiego:

Ta strona korzysta z ciasteczek. Dalsze korzystanie ze strony oznacza, że zgadzasz się na ich użycie.