KLEIN Jan

KLEIN Jan

(1885 – 1940), ksiądz katolicki, bibliotekarz, historyk, pierwszy dyrektor Muzeum Miejskiego w Bydgoszczy, komisaryczny burmistrz Solca Kujawskiego.

Urodził się dnia 21 września 1885 r. w Szwederowie (obecnie dzielnica Bydgoszczy). Był synem Jana i Praksedy z Trawińskich. Uczęszczał do szkoły wydziałowej w Bydgoszczy, jak i do tutejszego gimnazjum gdzie zdał maturę. W 1906 r. wstąpił do Seminarium Duchownego w Poznaniu, gdzie uzyskał święcenia prezbiteriatu dnia 30 stycznia 1910 r. Już w trakcie formacji świadczył posługę wikariusza w parafii w Kamieńcu i Strzelnie (luty-listopad 1909), a następnie został administratorem parafii w Chomiąży Szlacheckiej (1909-1913) i Krostkowie (1911-1917). Po zdaniu koniecznych egzaminów w roku 1917 objął probostwo w parafii w Solcu Kujawskim od października 1918 r. Dnia 19 stycznia 1920 r. w imieniu rządu polskiego przejmował w Solcu Kujawskim władzę z rąk Niemców i sprawował funkcję komisarycznego burmistrza tego miasta do 1 marca 1921 r. Następnie przeniósł się do Bydgoszczy, gdzie pracował w Bibliotece Miejskiej w charakterze kustosza. Funkcję tą sprawował od 1 kwietnia 1921 r. do 31 lipca 1923 r. Z początkiem lipca 1923 r. Rada Miejska powierzyła mu zadanie zorganizowania Muzeum Miejskiego w Bydgoszczy oraz wyznaczyła na jego pierwszego dyrektora. Uroczystego otwarcia muzeum dokonał 23 sierpnia 1923 r. Na stanowisku dyrektora wykazywał się dobrą organizacją pracy, co przyczyniło się do uporządkowaniem zbiorów oraz okrzepnięcia nowej instytucji. Poza tym udzielał się w pracy społecznej, pracując w polskich towarzystwach naukowych. Był autorem takich pozycji jak: „Bractwo Strzeleckie w Bydgoszczy”, „Dzieje Bydgoszczy. Szkic historyczny”, „Biblioteka Bernardyńska w Bydgoszczy” i wielu artykułów, zamieszczonych w Dzienniku Bydgoskim i Kurierze Poznańskim. Funkcję Dyrektora pełnił do 1925 r., po czym opuścił Bydgoszcz. Dnia 1 marca tr. objął parafię w Czeszewie koło Miłosławia, a 27 stycznia 1926 r. ostatecznie wystąpił z bydgoskiej administracji miejskiej. W 1928 władze kościelne powierzyły mu parafię Chomętowo koło Szubina, gdzie pracował do wybuchu II wojny światowej. Dnia 5 listopada 1939 r. został aresztowany przez Niemców. Był więziony w obozach w Szubinie, w Grupie koło Grudziądza i w Nowym Porcie w Gdańsku. W 1940 r. wywieziono go do obozu koncentracyjnego w Sztutowie, a stamtąd do Oranienburga-Sachsenhausen. W tym ostatnim został zamęczony na śmierć. Zmarł 27 maja 1940 r. Zgodnie z wolą jego siostry – Anny Klein, urnę z prochami złożono na Cmentarzu Bohaterów Bydgoszczy na Wzgórzu Wolności. Jego imieniem nazwano jedną z ulicy na osiedlu Przylesie w Fordonie.

&nbsp
Opracowane na podstawie:

Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek, Bydgoski Słownik Biograficzny, tom I, Bydgoszcz 1994, str. 64

HANELT Franciszek

HANELT Franciszek

(1894 – 1971), ksiądz katolicki, działacz niepodległościowy, pierwszy powojenny burmistrz Solca Kujawskiego, pierwszy dyrektor soleckiego gimnazjum.

Urodził się dnia 2 czerwca 1894 r. w Wałdowie Królewskim niedaleko Ostromecka. Uczęszczał do gimnazjum w Chełmnie, gdzie nalezał do tajnej organizacji filomackiej w latach 1912-1914. Nastepnie przeniósł się do gimnazjum w Brodnicy, w którym zaangażował się w działanie Towarzystwa Tomasza Zana. W maju tego samego roku (1914) założył tajny skauting i został jego pierwszym komendantem. W roku 1915 został wezwany do armii niemieckiej i po przeszkoleniu skierowany na front, na którym został ciężko ranny. Po rekonwalescencji w szpitalu powrócił do działalności filomackiej. Pisał instrukcje i programy dla różnych kół, a także wizytował je. W latach 1918-1919 brał udział w Powstaniu Wielkopolskim, a po jego zakończeniu wstąpił do Wyższego Seminarium Duchownego w Gnieźnie. Święcenia kapłańskie otrzymał w 1922 r., po czym rozpoczął posługę wikarego przy kościele św. Trójcy w Bydgoszczy (do roku 1927), a następnie prefekta w bydgoskim Żeńskim Katolickim Gimnazjum Humanistycznym. Po wybuchu II wojny światowej, poszukiwany przez Niemców w Bydgoszczy, objął opuszczoną solecką parafię. Mimo niemieckich zakazów udzielał sakramentów w języku polskim, co sprowadzało do Solca wiernych także z innych miast, niekiedy tak odległych jak Tuchola czy Włocławek. Prowadził też działalność konspiracyjną w ramach bydgoskiego inspektoratu AK. Po wyzwoleniu w 1945 został wybrany burmistrzem Solca Kujawskiego (przewodniczącym Tymczasowego Komitetu miasta Solca Kujawskiego), a od lutego 1945 r. do kwietnia 1946 r. był członkiem Miejskiej Rady Narodowej w Solcu Kujawskim i jej pierwszym przewodniczącym. Był także jednym z inicjatorów a następnie od 18 września 1945 r. pierwszym dyrektorem Miejskiego Gimnazjum Koedukacyjnego, czyli późniejszego Liceum Ogólnokształcącego. Funkcję tę pełnił do 16 kwietnia 1946 r. W październiku tego roku wrócił do Bydgoszczy. Jako proboszcz bydgoskiej fary doprowadził do jej restauracji, a także do odbudowy tamtejszego kościoła Klarysek. Zmarł 18 grudnia 1971 r. w Bydgoszczy i został pochowany na bydgoskim cmentarzu Nowofarnym. Jest upamiętniony tablicą w katedrze pw. św. Marcina i Mikołaja w Bydgoszczy.

&nbsp
Opracowane na podstawie:

Bilski Stefan, Słownik biograficzny regionu brodnickiego, Brodnica 1991, s. 41-42.
Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek, Bydgoski Słownik Biograficzny, tom III, Bydgoszcz 1994, str. 68

CHMIELECKI ks. Kazimierz

CHMIELECKI ks. Kazimierz

(1880 – 1929), duchowny, archeolog-samouk, członek Towarzystwa Naukowego w Toruniu.

Urodził się dnia 8 lutego 1880 r. w Brzuścach (pow. stargardzki). Był synem Jakuba i Joanny z Pohlamów. Ojciec Kazimierza był rolnikiem, rodzina matki również posiadała znaczną własność ziemską. Edukację zaczął od szkoły podstawowej, następnie uczęszczał do gimnazjów w Kościerzynie i Chojnicach, gdzie należał do kółka filomatów. Po zdaniu matury, w 1900 r. podjął studia teologiczne w Seminarium Diecezjalnym w Pelplinie, tam też zaangażował się w działalność kółka historycznego. Wówczas właśnie zrodziło się jego zainteresowanie archeologią. Podjął w tym czasie współprace z Towarzystwem Naukowym w Toruniu (TNT). Równolegle ze studiami teologicznymi prowadził pierwsze prace terenowe, efektem czego było odkrycie kilkunastu grobów skrzynkowych oraz pierwsze publikacje na łamach Rocznika TNT. Czasy kleryckie, to również okres zaangażowania w pracę muzealną. Najwięcej wysiłków włożył w uporządkowanie zbiorów archeologicznych, które od wyjazdu G. Ossowskiego w 1879 roku nie miały fachowej opieki. Święcenia kapłańskie przyjął w marcu 1904 roku, po czym został mianowany wikarym w Chełmnie. W listopadzie 1906 roku przeniósł się do Grzybna, a następnie w 1909 roku do Brodnicy. W tym roku wydał także publikacje opisującą zbiory archeologiczne TNT pt. „Człowiek przedhistoryczny w Prusiech Zachodnich oraz przewodnik po zbiorach Towarzystwa Naukowego w Toruniu”. Od 1908 r. pełnił funkcję kasjera TNT za schorowanego ks. Gołębiewskiego. Blisko współpracował z ks. S. Kujotem, co przyczyniło się do rozwoju Towarzystwa. W dniu 10 listopada 1910 r. został mianowany proboszczem w Wapczu
(obecnie Wabcz), gdzie pozostał do 1927 roku, gdy zrezygnował z probostwa. Na emeryturze pełnił obowiązki archiwariusza w kancelarii Kurii Biskupiej w Pelplinie. Pod koniec życia mieszkał w domu emerytów w Zamartem. Ks. K. Chmielecki przebadał wykopaliskowo ok. 25 stanowisk archeologicznych, w tym wiele cmentarzysk, wśród nich trzy cmentarzyska kultury pomorskiej w Żelewie, pow. wejherowski, gm. Luzino, z którego pochodzi piękny i cenny zbiór zabytków z urnami twarzowymi na czele. Włączył się w badania cmentarzyska średniowiecznego w Kałdusie, gm. Chełmno, z bogato wyposażonymi grobami. Zmarł na chorobę serca dnia 18 maja 1929 r.

&nbsp
Opracowane na podstawie:

Władysław Łęga, Ś.P. Ksiądz Kazimierz Chmielecki, Zapiski TNT, T.8, s. 145-151. Toruń 1929.

GAJDUS Wojciech

GAJDUS Wojciech

(ok. 1097 – 1957), duchowny, więzień obozu w Stutthofie.

Ur. w Papowie Toruńskim. Studiował w Seminarium Duchownym w Pelplinie. W 1930 r. otrzymał święcenia kapłańskie. Parafię w Nawrze objął w 1938 r. Na początku wojny został aresztowany i wywieziony do obozu koncentracyjnego w Stutthofie, a następnie do Oranienburga, z którego został zwolniony. W 1945 roku powrócił do Nawry. Chorował na gruźlicę płuc. Zmarł w 1957 r. w Nawrze. Autor wspomnień „Nr 20998 opowiada” (Pelplin 2013). Do dnia dzisiejszego wśród mieszkańców Nawry zachowała się pamięć o ks. Gajdusie.

&nbsp
Oprac. na podstawie:

W. Gajdus, Nr 20998 opowiada, Pelplin-Sztutowo, Bernardinum 2013

BERNARD z Wąbrzeźna

BERNARD z Wąbrzeźna (PĘCHAREK Błażej)

(1654 – 1720), franciszkanin, teolog, patron flisaków i żeglarzy, błogosławiony.

UUr. w opactwie Lubińskim. Syn Pawła Pęcharka i Doroty z d. Sasin. Ukończył szkołę w Wąbrzeźnie, a następnie w wieku 12 lat rozpoczął naukę w Kolegium Jezuickim w Poznaniu. Kierownik duchowny opactwa lubińskiego. W 2009 r. rozpoczął się proces beatyfikacji.

&nbsp
Oprac. na podstawie:

http://mtrojnar.rzeszow.opoka.org.pl/swieci/bernard_z_wabrzezna/zycie.htm

ARTOMIUSZ Piotr

ARTOMIUSZ Piotr

(1552 – 1609), kaznodzieja luterański, pisarz.

Ur. w Grodzisku Wielkopolskim. W 1576 r. rozpoczął studia na uniwersytecie w Wittenberdze. Po powrocie do kraju został wyświęcony na kaznodzieja luterańskiego. W 1586 r. został kaznodzieją w Toruniu w Kościele św. Jerzego i Najświętszej Marii Panny w Toruniu), gdzie skupił się na pracy duszpasterskiej i pisarskiej. W 1605 r. został powołany do konsystorza w Toruniu. Piotr Artomiusz znany jest pisarz religijny, autor kazań, teolog. Jego największym dziełem był zbiór pieśni religijnych Cantional albo Pieśni Duchowne z Pisma Ś. ku czci a chwale P. Bogu sporządzone, tzw. kancjonał toruńskiego z 1587 r.
Innym ciekawym dziełem jest Nomenclator, selectissimus rerum appelationes tribus linguis, latina, germanica, polonica explicatos indicans…, zawierający wyrazy i zwroty w łacinie, języku niemieckim i polskim.
Zmarł mając 57 lat. Pochowany został w kościele Najświętszej Marii Panny w Toruniu.

&nbsp
Oprac. na podstawie:

Smolarek K., Piotr Artomiusz i jego kancjonał toruński z końca XVI wieku, „Rocznik Toruński” t. 41, 2014, s. 169-186.

SZOŁDRSKI Władysław

SZOŁDRSKI Władysław Wojciech

(1884 – 1971), duchowny, redemptorysta, historyk Kościoła.

Ur. się w ziemi sieradzkiej, w Kliczkowie Wielkim. Uczył się w gimnazjum w Kaliszu, a następnie w latach 1902-1906 w seminarium we Włocławku. Po święceniach został wikariuszem w Grocholicach k. Piotrkowa. Już w 1907 r. postanowił wstąpić do zakonu redemptorystów, a dwa lata później złożył śluby zakonne. W kolejnych latach przebywał m.in. w Krakowie i Warszawie. W 1915 r. wydał pierwszy tom „Monumenta Hofbaueriana”, dziele w którym zbierał dokumenty dotyczące życia i działalności redemptorysty Klemensa Hofbauera. Do 1951 r. Szołdrski wydał 15 tomów tego wydawnictwa. Publikował też inne liczne prace z zakresu historii Kościoła. Od 1921 do 1925 r. pracował w seminarium duchownym dla redemptorystów w Tuchowie, jako profesor historii, a w 1925 r. w tej samej roli rozpoczął pracę w niższym seminarium redemptorystów na Stawkach (później na Bielanach) w Toruniu, gdzie zorganizował dużą bibliotekę. Niebawem uzyskał też na Uniwersytecie Poznańskim uprawnienia do nauczenia historii w szkołach średnich. Przebywając w Toruniu działał aktywnie w TNT i rozpoczął publikować prace dotyczące m.in. toruńskich benedyktynek i dominikanów. Niedługo po wybuchu II wojny światowej został na krótko osadzony w toruńskim „Okrąglaku”. Kolejne lata okupacji, do 1942 r., spędził w Krakowie, kontynuując pracę naukową. Angażował się także w tajne nauczanie w Tuchowie. W 1945 r., przez kilka miesięcy nauczał historii w krakowskim niższym seminarium redemptorystów. W tym samym roku ponownie był w Toruniu, gdzie m.in. porządkował bibliotekę niższego seminarium. Od 1946 r. związał się z Wrocławiem nadal aktywnie publikując prace naukowe. Tam też zmarł 7 IV 1971 r.

&nbsp
Oprac. na podstawie:

Piotr Kurlenda, Szołdrski Władysław Wojciech, [w:] Toruński słownik biograficzny, pod red. Krzysztofa Mikulskiego, t. 2, Toruń 2000, s. 231-232.

STAPEL Arnold

STAPEL Arnold

(po 1360 – 1416), biskup chełmiński.

Ur. się po 1360 r. Być może pochodził z Koszwał koło Gdańska, skąd pisał się jego bratanek. Karierę kościelną, najpewniej już jako członek zakonu krzyżackiego, rozpoczął od pełnienia funkcji notariusza publicznego w służbie komtura nieszawskiego (1383 r.). Studiował w Pradze i Bolonii. Był klerykiem diecezji pomezańskiej, został także plebanem kościoła św. Katarzyny w Gdańsku (1395 r.) i kanonikiem kapituły katedralnej w Chełmży. Był również kapelanem wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego Konrada von Jungingen (1397-1402). W 1402 r. kapituła w Chełmży wybrała go biskupem chełmińskim. Jako ordynariusz zwoływał synody, wydawał statuty.
W 1404 r. fundował ołtarz św. Trójcy w kościele w Grabowie, uczestniczył w rokowaniach polsko-krzyżackich na wyspie na Wiśle koło Raciążka oraz zatwierdzał ugodę miasta Grudziądza z tamtejszym proboszczem w sprawie prawa do ofiar z kaplicy św. Jerzego znajdującej się przy leprozorium. W 1405 r. ustanowił z kolei odpust dla modlących się przy krucyfiksie na środku kościoła pw. św. Mikołaja w Toruniu i składających tam jałmużnę.W latach 1404-1406 brał również czynny udział w procesie kanonizacyjnym Doroty z Mątów. W 1407 r. papież Grzegorz XII powierzył mu zbadanie oraz ponowne spisanie praw kolegiaty w Dobrym Mieście. Znany jest także fakt czasowego konfliktu (lata 1408-1409) między Arnoldem a wielkim mistrzem Ulrichem von Jungingen. Nie przeszkodziło to jednak by Stapel jako przedstawiciel delegacji krzyżackiej udał się na sobór w Pizie. W 1409 r. mediował poza tym w sporze pomiędzy kapitułą chełmżyńską i miastem Chełmżą. W tym też roku, krótko przed 15 sierpnia, zwracał się do wójta biskupiego Bartuscha o przygotowanie kontyngentu zbrojnych, który miał stawić się na 15 sierpnia do Brodnicy. Nie zgodził się natomiast na udział w wojnie mieszkańców Chełmży i Wąbrzeźna, zobowiązując ich niemniej do obrony kraju. W trakcie bitwy pod Grunwaldem wystawił chorągiew biskupią, jednakże zaraz po nadejściu informacji o porażce wojsk krzyżackich wraz z pozostałymi zwierzchnikami pruskich diecezji, w obozie pod Malborkiem, złożył hołd lenny królowi polskiemu Władysławowi Jagielle. W momencie podpisania 1 lutego 1411 r. pierwszego pokoju toruńskiego, był jednym z krzyżackich gwarantów tego porozumienia.
Na początku maja 1412 r. źródła odnotowują go w Malborku. W kwietniu 1414 r. bierze udział w pertraktacjach polsko-krzyżackich w Grabiu, w czerwcu jest natomiast członkiem poselstwa krzyżackiego do Jagiełły. Mimo szeregu dyplomatycznych zabiegów jeszcze w tym samym roku wybuchła kolejna wojna i nastąpił najazd wojsk polskich na ziemię chełmińską. Mimo próśb Stapela o oszczędzenie terenów jego biskupstwa złupiony został Kurzętnik wraz z okolicami. W dniach 6-7 października 1414 r. był jednym z przedstawicieli Zakonu na zjeździe w obozie polskim pod Brodnicą, efektem którego było zawarcie dwuletniego układu rozejmowego. W 1415 r. wraz z wielkim mistrzem wyraził zgodę na translokację klasztoru benedyktynek toruńskich do szpitala św. Ducha. 25 maja 1416 r. odnotowany został w Inowrocławiu. Kilka dni później, 31 maja 1416 r., dotknięty zarazą zmarł w swojej lubawskiej rezydencji.

&nbsp
Oprac. na podstawie:

Radosław Krajniak, Duchowieństwo kapituły katedralnej w Chełmży do 1466 roku. Studium prozopograficzne, Toruń 2013, s. 113-120.

ŁĘGA Władysław Jan

ŁĘGA Władysław Jan

(1889 – 1960), historyk, archeolog, etnograf, podpułkownik, duchowny.

Ur. w Miranach (pow. Sztum). Tam ukończył szkołę podstawową. Do gimnazjum uczęszczał w wielkopolskim Rogoźnie. W 1910 r. wstąpił do Seminarium Duchownego w Pelplinie, gdzie do 1914 r. studiował teologię i filozofię. Od 1914 do 1915 r. był wikariuszem w Szczuce niedaleko Brodnicy. W 1915 r. przebywał na froncie wschodnim jako kapelan i sanitariusz. W 1916 r. wikariusz w Grucznie (pow. świecki). W 1918 r. wcielony kolejny raz do wojska, znalazł się na froncie zachodnim i dostał się do niewoli amerykańskiej. W 1919 r. wstąpił do Armii Hallera. Po powrocie do kraju związał się z Grudziądzem. Był tu proboszczem w parafii wojskowej i kapelanem w Centrum Wyszkolenia Kawalerii. Osiągnął rangę podpułkownika. W okresie przygotowań do plebiscytu na Powiślu działał aktywnie w okolicach Sztumu. W 1939 r. powołano go do wojska. Po wojnie pracował przez krótki okres w parafii w Radzyniu Chełmińskim, ale jeszcze w 1945 r. został administratorem parafii pw. NMP „Gwiazdy Morza” w Sopocie. Został także dziekanem gdańskim.
Spełniał się także w pracy naukowej, zarówno jako historyk, archeolog i etnograf. Archeologię studiował w Poznaniu, tam w 1928 r. uzyskał doktorat na podstawie rozprawy o kulturze Pomorza we wczesnym średniowieczu. Prowadził liczne badania terenowe. Zajmował się poza tym historią lokalną i folklorem. Wydał m.in. przewodniki po Grudziądzu. Działał w licznych towarzystwach, dzięki jego zaangażowaniu znacznie poszerzyły się zbiory muzealne w Grudziądzu. Zm. 2 VIII 1960 r. w Sopocie i tam został pochowany.

&nbsp

Współcześnie w regionie upamiętniony poprzez:

– Muzeum im. ks. W. Łęgi w Grudziądzu

&nbsp
Oprac. na podstawie:

Wiesław Bieńkowski, Łęga Władysław Jan, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 18, 1973.

KARŁOWSKA Maria

KARŁOWSKA Maria

(1865 – 1935), założycielka Zgromadzenia Sióstr Pasterek od Opatrzności Bożej, błogosławiona Kościoła Katolickiego.

Ur. się w rodzinie ziemiańskiej, w majątku Słupówka (ob. Karłowo, gm. Kcynia). W 1870 r. przeniosła się wraz z rodziną do Poznania. Od 1882 r., po śmierci rodziców, opiekowała się nią starsza siostra. Wówczas też zaczęła działalność dobroczynną, którą od 1892 r. skierowała głównie na pomoc kobietom zajmującym się prostytucją, otwierając z myślą o nich dwa lata później „oratorium pracy”. Habit włożyła w 1896 r. W 1902 r. złożyła śluby. W 1909 r. jej zgromadzenie uzyskało zatwierdzenie statutu, a trzy lata później osobowość prawną. Konstytucje zgromadzenia zostały natomiast zatwierdzone w 1918 r. przez arcybiskupa Dalbora. Zgromadzenie swoje pierwsze placówki zakładało już nieco wcześniej w Winiarach niedaleko Poznania i w Lublinie-Wiktorynie. Przybyły także do Torunia, podejmując pracę w szpitalu na oddziale dermatologicznym, który pozbawiony był personelu po wyjeździe w 1920 r. niemieckich sióstr. Karłowska wraz z siostrami miała zająć się przede wszystkim kobietami z chorobami wenerycznymi. Jeszcze w tym roku, 9 września, biskup chełmińskich Augustyn Rosentreter zgodził się na otwarcie w Toruniu domu Sióstr Pasterek. Sama Karłowska w Toruniu nie zamieszkała, ale bardzo często tu bywała, szczególnie w związku z licznymi problemami dotyczącymi funkcjonowania i finansowania szpitala. Bardziej związała się natomiast z założonym w 1925 r. niedaleko Torunia domem zakonnym w Pniewitem. W tym okresie, a także w kolejnych latach udało się założyć także placówki w Topolnie, Łodzi-Radogoszczy, Romanowie, Dębowej Łące i Jabłonowie Pomorskim. Karłowską odznaczono w 1928 r. Złotym Krzyżem Zasługi. Zm. w Pniewitem w 1935 r. Pochowana w Jabłonowie, najpierw przy wejściu do kościoła, następnie przeniesiona do krypty w kaplicy domu zakonnego w Jabłonowie. W 1997 r. beatyfikowana przez papieża Jana Pawła II.

&nbsp
Oprac. na podstawie:

Waldemar Rozynkowski, Karłowska Maria, [w:] Toruński słownik biograficzny, pod red. Krzysztofa Mikulskiego, t. 2, Toruń 2000, s. 127-129.

Ta strona korzysta z ciasteczek. Dalsze korzystanie ze strony oznacza, że zgadzasz się na ich użycie.